“The Guardian” zbërthen bumin e ndërtimeve në Shqipërinë e Ramës: 500 projekte dhe pikëpyetje të mëdha

Rreth 60 studio të njohura ndërkombëtare kanë hartuar më shumë se 500 projekte në Shqipëri. Nga kullat në Tiranë te resortet luksoze në bregdet dhe projektet në zona të mbrojtura, transformimi arkitekturor i vendit ka tërhequr emra të mëdhenj botërorë, por edhe protesta dhe akuza për mungesë transparence. Kryeministri Edi Rama i kundërshton kritikat dhe thotë se konkurset janë të lira nga ndërhyrja politike.

Shqipëria po përjeton një nga transformimet më të mëdha ndërtimore në Evropë, ndërsa dhjetëra arkitektë me famë ndërkombëtare janë përfshirë në qindra projekte që po ndryshojnë Tiranën, bregdetin dhe zona të tjera të vendit.

Por pas kullave spektakolare, hoteleve luksoze dhe projekteve turistike, gazeta britanike The Guardian ngre një varg pyetjesh për mënyrën se si janë përzgjedhur projektet, transparencën, mbrojtjen e mjedisit dhe rolin e kryeministrit Edi Rama në këtë transformim.

Në një shkrim të gjatë të publikuar më 2 tetor, prestigjiozja britanike shkruan se rreth 60 studio ndërkombëtare të arkitekturës kanë propozuar mbi 500 projekte në Shqipëri.

Projektet tashmë janë përmbledhur në një libër prej rreth 800 faqesh, të titulluar The Albanian Files – Freedom and Architecture.

Një element që bie në sy, sipas gazetës, është se në libër prezantohen dhjetëra studio të huaja, por asnjë studio shqiptare.

“Albanian ArchArmy” – grupi në WhatsApp

The Guardian zbulon edhe ekzistencën e një grupi në WhatsApp të njohur si “Albanian ArchArmy”, ku bëjnë pjesë disa arkitektë të njohur ndërkombëtarë të angazhuar në Shqipëri.

Gazeta e përshkruan atë si një hapësirë ku ndahen projektet, sukseset dhe zhvillimet e reja arkitekturore.

Një arkitekt i cituar në artikull tregon se, kur Edi Rama ka projekte të reja, lajmi përhapet mes arkitektëve të këtij rrethi.

Është një shembull klasik i asaj që ndodh kur mendon se je udhëheqësi dashamirës”… Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama.

Vetë Rama, në parathënien e librit The Albanian Files, e përshkruan procesin si një transformim që po e ngre Shqipërinë në një mënyrë që, sipas tij, askush nuk e kishte parashikuar.

Projekte nga Tirana deri në bregdet

Transformimi është veçanërisht i dukshëm në Tiranë, ku vitet e fundit janë ngritur ose projektuar një numër i madh kullash me forma të pazakonta.

Një prej tyre është kulla e frymëzuar nga portreti i Skënderbeut.

Por ambiciet ndërtimore nuk kufizohen vetëm në kryeqytet.

Në Gjipe është propozuar një hotel prej xhami që do të shtrihej mbi grykë, ndërsa në zonën e Rana e Hedhun janë paraqitur plane për zhvillime turistike, teleferik dhe objekte të larta.

Projektet e tjera përfshijnë zhvillime të mëdha pranë Sarandës dhe në pjesë të tjera të bregdetit shqiptar.

Arkitekti: Ka pak rregulla

Një nga pjesët më të pazakonta të materialit të The Guardian janë dëshmitë e vetë arkitektëve.

Arkitekti Sam Chermayeff, i cili punon në Berlin, shkruan se fakti që në Shqipëri ka relativisht pak kufizime e detyron atë të mendojë më shumë për përgjegjësinë dhe vlerat e veta si arkitekt.

Ai tregon se ishte kontaktuar papritur nga një bashkëpunëtor i Ramës dhe më pas ishte angazhuar për projektimin e dy kullave në Tiranë.

I kontaktuar nga The Guardian, Chermayeff ka theksuar se klientëve shqiptarë u bën të njëjtat pyetje që ua bën klientëve në Gjermani ose Shtetet e Bashkuara dhe ka deklaruar se nuk punon në zona të mbrojtura.

Arkitekti austriak Chris Precht, ndërkaq, thotë se vetë Rama e kishte kontaktuar përmes Instagramit për ta pyetur nëse ishte i interesuar të punonte në Shqipëri.

Qendër zhvillimi… Plani për zhvillimin e portit të Sarandës nga XDGA, i paraqitur në librin The Albanian Files.

Sipas shkrimit, ai tashmë është përfshirë në dhjetëra projekte.

Protestat: “Starchitects go home”

Ky bum ndërtimor nuk ka kaluar pa kundërshtime.

Në një protestë të mbajtur në Tiranë, ndërsa arkitektë të njohur ishin mbledhur për një aktivitet kushtuar projekteve të tyre, protestuesit mbanin pankarta me mesazhin:

“Starchitects go home” – “Arkitektë yje, shkoni në shtëpi”.

Një pankartë tjetër pyeste: “Ku është publiku?”

Kritikët pretendojnë se një numër vendimesh për projektet e mëdha merren pa transparencë të mjaftueshme dhe pa debat të gjerë publik.

Një grup arkitektësh dhe urbanistësh shqiptarë, i cituar nga The Guardian, pretendon se një rreth i kufizuar arkitektësh të huaj kontaktohet drejtpërdrejt dhe përfiton projekte pa procedura konkurruese. Qeveria dhe Rama e kundërshtojnë këtë interpretim.

Rama: Nuk ka orientim apo ndikim mbi juritë

Kryeministri Edi Rama i ka mohuar vazhdimisht akuzat për korrupsion dhe ndërhyrje në proceset e përzgjedhjes.

Zyra e kryeministrit, e kontaktuar nga The Guardian, i ka cilësuar disa nga pretendimet e ngritura si vlerësime të hidhura dhe të bazuara në fjalë të pakonfirmuara.

Rama ka deklaruar gjithashtu se juritë e konkurseve përbëhen kryesisht nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë të pavarur dhe se pala shqiptare është në pakicë.

Sipas tij, nuk ka orientim apo ndikim mbi juritë.

Rama e paraqet Shqipërinë si një lloj “universiteti të hapur” të arkitekturës, ku arkitektët e rinj shqiptarë mund të takohen dhe të punojnë me emra të njohur ndërkombëtarë.

Projektet në zonat e mbrojtura

Një tjetër pikë e debatit janë projektet në zona me vlera të veçanta natyrore.

The Guardian përmend planet për Zvërnecin dhe Sazanin, të cilat kanë nxitur protesta të mëdha, si dhe një projekt në parkun kombëtar Divjakë-Karavasta.

Një ndryshim ligjor i vitit 2024 ka krijuar mundësi për ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona të mbrojtura, çështje që ka shkaktuar kundërshtime nga organizatat mjedisore dhe debate politike.

Sipas gazetës, në qershor Parlamenti Evropian shprehu shqetësim për zhvillimet në zonat e mbrojtura dhe bëri thirrje për ndalimin e procedurave të reja të lejeve dhe ndërhyrjeve ndërtimore në këto zona.

Rama, nga ana tjetër, i ka mbrojtur ndryshimet ligjore si politika moderne dhe pragmatike që, sipas qeverisë së tij, synojnë të kombinojnë mbrojtjen e mjedisit me zhvillimin ekonomik.

Pyetjet për paratë e ndërtimit

Artikulli prek edhe një nga temat më të debatueshme të viteve të fundit në Shqipëri: burimin e kapitalit që ushqen sektorin e pasurive të paluajtshme dhe ndërtimit.

The Guardian i referohet raporteve ndërkombëtare që kanë identifikuar sektorët e pasurive të paluajtshme dhe turizmit në Shqipëri si fusha me rrezik të lartë për pastrim parash.

Gazeta sjell si shembull edhe vlerësime të mëparshme të Global Initiative Against Transnational Organized Crime, sipas të cilave sektorët e ndërtimit dhe pasurive të paluajtshme janë përdorur për pastrimin e fondeve të paligjshme.

Zemërim… Shqiptarët protestojnë kundër zhvillimit të një zone të mbrojtur natyrore në bregdet, në qershor të këtij viti.

Këto janë vlerësime për sektorin në tërësi dhe The Guardian thekson shprehimisht se nuk ka pretendim se arkitektët e përmendur në artikull kanë kryer shkelje ligjore.

Gazeta përmend gjithashtu punën e SPAK-ut dhe sekuestrimet e pasurive në hetime të lidhura me krimin e organizuar.

Sipas hulumtimit të Citizens.al të cituar nga The Guardian, disa nga projektet e paraqitura në The Albanian Files lidhen me subjekte që janë pjesë e hetimeve të SPAK-ut, pa implikuar arkitektët që kanë hartuar projektet.

Mbi 40 për qind e projekteve pa emrin e klientit

Një tjetër e dhënë e ngritur në artikull ka të bëjë me identitetin e investitorëve.

Sipas Citizens.al, më shumë se 40 për qind e projekteve të paraqitura në librin The Albanian Files nuk tregojnë se kush është klienti.

Kjo, sipas kritikëve, shton pikëpyetjet për transparencën e zhvillimeve të mëdha ndërtimore.

Nga ana tjetër, arkitektë të huaj të përfshirë në Shqipëri thonë se Rama nuk i emëron drejtpërdrejt arkitektët, por se ai mund të krijojë kontakte mes tyre dhe investitorëve.

Një Shqipëri e transformuar – dhe një debat që sapo ka filluar

Nuk ka dyshim se Shqipëria e vitit 2026 duket shumë ndryshe nga ajo e një dekade më parë.

Tirana është mbushur me kulla të reja, ndërsa bregdeti është bërë objekt i investimeve turistike me vlerë të lartë. Përkrahësit e modelit e shohin këtë si modernizim, rritje të turizmit dhe mundësi për ta vendosur Shqipërinë në hartën ndërkombëtare të arkitekturës.

Kritikët, ndërkaq, kërkojnë më shumë transparencë, procedura të hapura, mbrojtje më të fortë të natyrës dhe përfshirje më të madhe të arkitektëve e publikut shqiptar.

Pikërisht këtë kontrast e vendos në qendër The Guardian: një vend që po ndryshon me shpejtësi të jashtëzakonshme, por ku debati për kush vendos se çfarë ndërtohet, ku ndërtohet dhe me paratë e kujt po bëhet gjithnjë e më i fortë.

Burimi: The Guardian