Shkup, 14 janar – Thuajse nuk ka vend në vend ku të mos shihet dikush me cigare në dorë. Duhen tymosur në rrugë dhe parqe, por edhe para shkollave dhe kopshteve, para spitaleve, në restorante, kafene dhe diskoteka – me pak fjalë, tymoset kudo. Kjo pamje është bërë tashmë një rutinë e përditshme, dhe pyetja nuk është më nëse fëmijët dhe të rinjtë eksperimentojnë me zakone të dëmshme, por sa herët fillojnë dhe kush ua lejon këtë.

Edhe pse ligjet formalisht ndalojnë shitjen e duhanit dhe alkoolit për të miturit, realiteti është krejt tjetër. Këto produkte janë lehtësisht të arritshme – në supermarkete, dyqane dhe lokale, pa kontroll të moshës dhe pa frikë reale nga ndëshkimet. Të miturit blejnë, tymosin dhe pijnë publikisht, para syve të të gjithëve, ndërsa kontrolli institucional mbetet vetëm në letër.

Kjo papërgjegjshmëri dërgon një mesazh të qartë: rregullat ekzistojnë, por nuk vlejnë. Kur fëmijët shohin çdo ditë si tymoset para shkollave dhe kopshteve, ose si tymi i duhanit i pret në hyrje të restoranteve apo diskotekave, është e vështirë të flitet për parandalim, zakone të shëndetshme apo përgjegjësi.

Të dhëna alarmante për duhanin dhe alkoolin tek të rinjtë

Sipas studimit ESPAD 2024, i kryer nga Instituti i Shëndetit Publik, të rinjtë në Maqedoni fillojnë zakonet e rrezikshme shumë më herët sesa pritet. Disa fëmijë e provojnë cigaren e parë edhe në moshën 9-vjeçare, ndërsa përvojën e parë me alkool zakonisht e kanë në moshën 13 ose 14 vjeç, pra rreth 38% e adoleshentëve maqedonas kanë provuar cigare, ndërsa të rriturit mesatarisht tymosin deri në 20 cigare në ditë.

Të dhënat për popullsinë e rritur nuk janë aspak më pak shqetësuese. Përdoruesi mesatar i duhanit në Maqedoni konsumon deri në 18 cigare në ditë, shpesh edhe një paketë të plotë (rreth 20 cigare në ditë). Më shumë tymosin burrat, veçanërisht ata me perceptim të ulët për rreziqet e duhanit dhe me qasje më të madhe në vende ku lejohet tymosja. Në të njëjtën kohë, dëshira për të lënë duhanin është dukshëm më e lartë tek ata që tymosin më pak cigare në ditë.

Sa i përket produkteve të reja të duhanit, pajisjet e ngrohjes së duhanit, si IQOS, aktualisht kanë përhapje relativisht të vogël – vetëm 4.5% e të anketuarve ishin përdorues aktivë në momentin e studimit. Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se përdorimi mund të rritet, sidomos tek të rinjtë, nëse nuk vendosen rregulla të qarta dhe kontrolle efektive.

Studimi Global Youth Tobacco Survey i vitit 2016 tregon se 7.7% e të rinjve nga 13 deri në 15 vjeç janë përdorues aktivë të duhanit, ndërsa të dhënat nga Health Behaviour in School-aged Children i vitit 2018 tregojnë se 4.1% e fëmijëve 11-vjeçarë kanë provuar të paktën një herë cigare, me një përqindje më të lartë tek djemtë.

Ligji i ri si përgjigje ndaj të dhënave alarmante?

Të dhënat alarmante për ekspozimin e hershëm ndaj duhanit dhe alkoolit janë një nga arsyet për hapjen e debatit publik për projektligjin e ri për kontrollin e duhanit. Ky ligj parashikon ndryshime thelbësore në rregulloret ekzistuese, përfshirë ndalimin e plotë të tymosjes në hapësira publike dhe punë, kufizime më të rrepta për reklamimin dhe promovimin e produkteve të duhanit dhe nikotinës, si dhe gjoba të larta për shkelësit.

Ministri i Shëndetësisë, Azir Aliu, thekson se qëllimi i ndryshimeve ligjore nuk është represioni, por parandalimi dhe mbrojtja e shëndetit publik, me fokus të veçantë tek fëmijët dhe të rinjtë. Sipas Aliut, tymosja dhe përdorimi i nikotinës janë ndër shkaqet kryesore të vdekjes së parakohshme, ndërsa produktet e reja të nikotinës, të nxitura nga marketingu agresiv, po synojnë gjithnjë e më shumë të rinjtë.

Projektligji parashikon ndalim të plotë të tymosjes dhe përdorimit të cigareve elektronike, duhanit të ngrohur dhe produkteve të tjera të nikotinës, me një risi: ndalimi do të vlejë edhe për automjetet private ku ka fëmijë. Tymosja do të ndalohet rreptësisht në institucionet shëndetësore, arsimore dhe sociale, institucionet shtetërore dhe komunale, vendet e punës, transportin publik, objektet e gastronomisë dhe tregtisë, si dhe në hapësirat e përbashkëta të ndërtesave banimi. Përjashtime do të ketë vetëm për hapësira të hapura, fizikisht të ndara dhe të hapura nga të paktën tre drejtime.

Një nga risitë kryesore është ndalimi i plotë i reklamimit dhe promovimit të produkteve të duhanit dhe nikotinës, përfshirë platformat digjitale, influencuesit, sponsorët dhe përmbajtjen mediatike. Gjithashtu, ndalohet prodhimi dhe shitja e produkteve me aroma dhe shije, të cilat sipas ekspertëve, tërheqin veçanërisht të rinjtë dhe rrisin rrezikun e varësisë së hershme.

Ligji ndalon gjithashtu shitjen e produkteve të duhanit copë-copë, përmes automjeteve automatike, vetë-shërbimit ose online, ndërsa ekspozimi i tyre në dyqane do të jetë i rreptë. Parashikohen gjoba të larta – nga disa mijëra euro për personat juridikë deri te gjobat për individët, si dhe mundësia e ndalimit të përkohshëm të veprimtarisë për lokalet gastronomike që nuk respektojnë rregullat.

Mbikëqyrja e zbatimit do të bëhet nga disa institucione, përfshirë Inspektoratin Shtetëror të Tregut, inspektoratin sanitar, inspektoratin për punë dhe Ministrinë e Punëve të Brendshme. Megjithatë, përvoja e mëparshme ngre dilemën nëse edhe ky ligj do të sjellë ndryshime reale, apo do të mbetet përsëri vetëm një dokument me qëllime të mira, por zbatim të dobët në terren.

Me ndalim të plotë në pothuajse të gjitha hapësirat publike dhe vendet e punës, kufizime të rrepta në reklamim dhe gjoba të larta, ligji i ri ka potencialin të mbrojë publikun dhe veçanërisht të rinjtë. Por përvoja e mëparshme tregon se vetëm ligjet nuk mjaftojnë – suksesin e përcakton zbatimi i vazhdueshëm dhe mbikëqyrja e rreptë. A do të arrijë Maqedonia këtë herë të zbatojë ligjin dhe të ulë përdorimin e duhanit tek të rinjtë, mbetet për t’u parë.