Bashkëpunimi Serbi-Iran në fushën e IA-së mund të nxisë reagimin e SHBA-së

Teksa në Senatin amerikan diskutohet një nismë për vendosjen e sanksioneve ndaj zyrtarëve serbë për shkak të bashkëpunimit me Rusinë, Kinën dhe Iranin, Beogradi zyrtar po thellon lidhjet me Teheranin në fushën e inteligjencës artificiale (IA) dhe të teknologjive të informacionit dhe komunikimit.

Në shkurt të vitit 2025, Serbia dhe Irani nënshkruan një memorandum bashkëpunimi në këtë fushë. Që atëherë, dy vendet janë pajtuar për krijimin e një komiteti të përbashkët për zbatimin e tij, ndërsa dy ministra të Qeverisë së Serbisë janë takuar me homologët iranianë për të diskutuar zgjerimin e bashkëpunimit.

Shtetet e Bashkuara janë në luftë me Iranin që nga 28 shkurti, teksa Teherani zyrtar është gjithashtu nën sanksionet e Bashkimit Evropian (BE), anëtarësimin në të cilin e synon Serbia.

Një nismë dypartiake për miratimin e një ligji për Serbinë është paraqitur së fundi në Senatin amerikan. Nisma propozon edhe vendosjen e sanksioneve për vizat dhe atyre financiare ndaj zyrtarëve serbë.

“Serbia dhe Irani kanë thelluar lidhjet teknologjike dhe politike, pavarësisht sanksioneve të gjera që SHBA-ja dhe bashkësia ndërkombëtare i kanë vendosur Iranit”, thuhet, ndër të tjera, në tekstin e paraqitur nga senatori republikan Chuck Grassley dhe kolegu i tij demokrat, Richard Blumenthal.

Megjithatë, në Serbi operojnë kompani të mëdha amerikane në fushën e zhvillimit të inteligjencës artificiale. Në fillim të tetorit, Beogradi zyrtar nënshkroi në Kombet e Bashkuara Deklaratën e Përbashkët për Partneritetin për Mundësitë në Fushën e Inteligjencës Artificiale, duke iu bashkuar partneritetit të udhëhequr nga SHBA-ja.

“Nuk e di se çfarë mund t’i ofrojë Irani Serbisë në aspektin teknologjik përmes këtij bashkëpunimi”, thotë për Radion Evropa e Lirë (REL) eksperti i inteligjencës artificiale, Aleksandar Linc Gjorgjeviq.

Për çfarë bisedoi ministri serb në Teheran?

Në fund të shkurtit të vitit 2025, Serbinë e vizitoi ministri iranian i Telekomunikacionit, Seyed Sattar Hashemi.

Gjatë kësaj vizite, ai nënshkroi me ministrin e atëhershëm të Informacionit dhe Telekomunikacionit të Serbisë, Dejan Ristiq, Memorandumin e Mirëkuptimit dhe Bashkëpunimit në fushën e teknologjive të informacionit dhe komunikimit (TIK).

Sipas njoftimit të Qeverisë së Serbisë, dokumenti përfshin teknologjitë e informacionit dhe komunikimit, sigurinë e informacionit, tregtinë elektronike, qeverisjen elektronike dhe zhvillimin e inteligjencës artificiale. Ristiq theksoi veçanërisht rëndësinë e veprimit të përbashkët të kompanive të të dyja vendeve në tregjet e treta.

Pala iraniane e paraqiti bashkëpunimin me synime edhe më ambicioze: përmendi teknologjinë 5G, infrastrukturën digjitale, sigurinë kibernetike, qeverisjen elektronike, transferimin e të dhënave, ndërmarrjet e reja teknologjike, laboratorët e përbashkët kërkimorë dhe shkëmbimin e ekspertëve.

Pak më shumë se një vit më vonë, ministri aktual i Informacionit dhe Telekomunikacionit i Serbisë, Boris Bratina, u takua me homologun e tij iranian, Hashemi, në Teheran. Ata ranë dakord për formimin e një komiteti të përbashkët për zbatimin e Memorandumit të Mirëkuptimit ndërmjet dy ministrive.

Takimi u mbajt në fillim të korrikut, gjatë vizitës së ministrit serb në Teheran, që nxiti polemika në Perëndim. Atje, ai përfaqësoi qeverinë e vendit të tij në funeralin e udhëheqësit suprem të Iranit, ajatollah Ali Khamenei, i vrarë në sulmet me raketa amerikane.

Sipas njoftimit zyrtar të ministrisë iraniane, Hashemi propozoi shkëmbimin e përvojave në fusha të ndryshme, përfshirë qendrat e të dhënave dhe inteligjencën artificiale.

“Irani është i gatshëm të ndajë me Serbinë përvojën e tij në prodhimin e pajisjeve të veta harduerike, zhvillimin e qendrave të të dhënave dhe të infrastrukturës në ‘cloud’, si dhe në realizimin e projekteve të përbashkëta në fushën e inteligjencës artificiale”, tha Hashemi.

Si një nga detyrat më të rëndësishme, ministri iranian përmendi “krijimin e një korridori për transmetimin e të dhënave ndërmjet Iranit dhe rajonit të Ballkanit”.

Deklarata të ngjashme dha edhe homologu i tij serb, Boris Bratina. Ai theksoi se “realizimi i projekteve që lidhen me rrjetet optike, inteligjencën artificiale, mësimin elektronik dhe industrinë e video-lojërave bën pjesë në fushat më të rëndësishme të bashkëpunimit ndërmjet dy vendeve”.

Ministria e Informacionit dhe Telekomunikacionit nuk iu përgjigj pyetjeve të Radios Evropa e Lirë (REL) nëse është shënuar ndonjë përparim i mëtejshëm në bashkëpunimin me Iranin dhe çfarë do të përfshinte konkretisht ky bashkëpunim.

“Akrobaci diplomatike”

Aleksandar Linc Gjorgjeviq, ekspert i teknologjisë dhe drejtor i konferencës “Data Science Conference”, nuk pret hapa konkretë në bashkëpunimin serbo-iranian.

“Ne kemi një konflikt të hapur ndërmjet Iranit dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Në të njëjtën kohë, shumica e kompanive që zhvillojnë inteligjencën artificiale në Serbi janë amerikane ose punojnë për tregun amerikan. Pyetja është se si mund të bashkëpunoni në një kontekst të tillë me një vend që është nën sanksione ndërkombëtare”, thotë Linc Gjorgjeviq.

Sipas të dhënave të Dhomës Amerikane të Tregtisë, në fushën e inteligjencës artificiale në Serbi operojnë gjigantët amerikanë të teknologjisë IBM, Microsoft dhe Oracle.

Në mars të vitit 2026, Zyra për Teknologjinë e Informacionit dhe Qeverisjen Elektronike pranë Qeverisë së Serbisë nënshkroi një Memorandum Mirëkuptimi për bashkëpunimin në fushën e teknologjisë së informacionit dhe inteligjencës artificiale me përfaqësues të kompanisë IBM.

Sipas Aleksandar Linc Gjorgjeviqit, përfshirja e Iranit në sistemin e informacionit dhe komunikimit të Serbisë mund të shihet si rrezik për kompanitë amerikane.

“Ato, me të drejtë të plotë, mund ta shohin një hap të tillë si sinjal negativ. Nëse bashkëpunimi me Iranin fillon të zbatohet në praktikë, jam i sigurt se administrata amerikane do të reagojë me pasoja të caktuara, duke pasur parasysh se Uashingtoni e ka ngritur çështjen e inteligjencës artificiale në nivelin më të lartë të mundshëm”, vlerëson Linc Gjorgjeviq.

Bashkëpunimin e Serbisë me Iranin në këtë fushë, bashkëbiseduesi i REL-it e sheh si një “akrobaci diplomatike” të Beogradit zyrtar, në përpjekje për të ruajtur marrëdhënie të mira në disa fronte njëkohësisht.

“Më duket se në Serbi askush nuk merret me çështjet në nivel strategjik, por gjërat bëhen në mënyrë ad hoc”, shton ai.

Çfarë kapacitetesh kanë Serbia dhe Irani në fushën e inteligjencës artificiale?

Për shkak të izolimit ndërkombëtar dhe qasjes së kufizuar në teknologjinë perëndimore, Irani prej vitesh është i detyruar të zhvillojë kapacitetet e veta vendore.

Një analizë e kompanisë amerikane “Recorded Future”, e cila merret me sigurinë kibernetike, thotë se Teherani po përpiqet të ndërtojë një ekosistem vendor të inteligjencës artificiale dhe kapacitete kërkimore, por pikërisht izolimi ekonomik ia kufizon qasjen në teknologji dhe kapital njerëzor.

Në nëntor të vitit 2021, udhëheqësi i atëhershëm suprem i Iranit, Ali Khamenei, e quajti inteligjencën artificiale “një çështje të rëndësishme që lidhet me të ardhmen”, e cila do të “luajë rol në qeverisjen e ardhshme të botës”. Ai i bëri thirrje Iranit që të bëhej një nga dhjetë vendet kryesore në fushën e inteligjencës artificiale.

Pas kësaj, Irani nisi hartimin e një udhërrëfyesi kombëtar për inteligjencën artificiale, në kuadër të të cilit u analizuan “dokumentet strategjike” të 23 vendeve në këtë fushë. U hartua gjithashtu një plan për realizimin e synimit të Khameneit deri në vitin 2032.

Objektivat e përcaktuara në këtë dokument parashikonin që “80 për qind e kërkimeve të orientoheshin drejt përmbushjes së nevojave të vendit, inteligjenca artificiale të zbatohej në 45 për qind të sektorëve industrialë, në këtë fushë të investoheshin tetë miliardë dollarë dhe pjesa e inteligjencës artificiale në Prodhimin e Brendshëm Bruto të arrinte në 12 për qind”, thuhet në raportin e kompanisë “Recorded Future”.

Serbia aktualisht nuk ka një ligj që rregullon fushën e inteligjencës artificiale. Në fuqi është Strategjia për Zhvillimin e Inteligjencës Artificiale për periudhën 2025-2030, si dhe Udhëzimet Etike për Zhvillimin dhe Përdorimin e IA-së, të cilat nuk janë ligjërisht të detyrueshme.

Aleksandar Linc Gjorgjeviq thotë se Serbia ka kapacitete të mira teknologjike në fushën e inteligjencës artificiale.

“Serbia renditet veçanërisht mirë sa i përket kompetencave të inxhinierëve”, thotë ai.

Në fund të vitit 2021, në Qendrën Shtetërore të të Dhënave në Kragujevc, në Serbinë qendrore, nisi punën Platforma Kombëtare për Inteligjencën Artificiale.

Sipas burimeve zyrtare, kjo platformë është një superkompjuter i gjeneratës së fundit, me performancë të lartë, i aftë të përpunojë sasi të mëdha të dhënash brenda një kohe të shkurtër.

Me kë bashkëpunojnë Serbia dhe Irani në fushën e TIK-ut?

Përveç Iranit, Beogradi zyrtar ka nënshkruar gjatë periudhës së fundit marrëveshje dypalëshe në fushën e teknologjive të informacionit dhe komunikimit, telekomunikacionit, sigurisë së informacionit ose inteligjencës artificiale me rreth dhjetë vende të tjera.

Mes tyre janë Kina, Katari, Emiratet e Bashkuara Arabe, Izraeli, Egjipti, Turqia, Mbretëria e Bashkuar, Burundi dhe Angola.

Që nga viti 2019, Serbia e ka intensifikuar bashkëpunimin me Kinën në fushën e inteligjencës artificiale. Në vitin 2026, përfaqësuesit e dy vendeve nënshkruan një memorandum bashkëpunimi në këtë fushë, si dhe një marrëveshje për themelimin e Organizatës Botërore për Bashkëpunim në Fushën e Inteligjencës Artificiale.

Për këtë arsye, Beogradi zyrtar është vënë në shënjestër të kritikave nga Shtetet e Bashkuara, por edhe nga Komisioni Evropian, i cili në një përgjigje të mëhershme për REL-in rikujtoi se Serbia është zotuar të harmonizohet me rregulloret e Brukselit, përfshirë kuadrin evropian për rregullimin e inteligjencës artificiale dhe Aktin e miratuar të BE-së për inteligjencën artificiale.

Nga ana tjetër, sipas dokumenteve që janë të qasshme publikisht, Ministria iraniane e Komunikimit dhe Teknologjisë së Informacionit ka marrëveshje bashkëpunimi që përfshijnë shprehimisht inteligjencën artificiale me Serbinë, Irakun dhe Rusinë.

Përveç kësaj, Irani ka edhe marrëveshje bashkëpunimi teknologjik me Kinën, ndërsa burimet zyrtare iraniane e përmendin inteligjencën artificiale si një nga fushat kryesore të bashkëpunimit dypalësh. / REL